George W. Bush synonte ta mposhtte njëherë e përgjithmonë terrorizmin islamik. Por luftërat në Afganistan dhe Irak sollën pasoja të rënda. Një çerek shekulli më vonë, kërcënimi terrorist është dobësuar në Perëndim, por është bërë më i fragmentuar dhe më i vështirë për t’u parashikuar…
Më 20 shtator 2001, 9 ditë pas sulmeve shkatërruese në Shtetet e Bashkuara, ku humbën jetën rreth 3 mijë njerëz, presidenti George W. Bush iu drejtua Kongresit amerikan. Ai deklaroi se lufta kundër terrorit do të fillonte me Al-Kaedën, por nuk do të përfundonte me të dhe se SHBA-ja do të ndiqte çdo organizatë terroriste me shtrirje globale.
Vetëm pak javë më vonë, bombat e para ranë mbi Afganistan. Kështu nisi ajo që Uashingtoni e quajti “Lufta Globale kundër Terrorit”. Konflikti do të zgjaste shumë më tepër nga sa parashikohej dhe, 25 vjet pas 11 shtatorit, debati mbi suksesin e tij mbetet i hapur.
Mbështetje e gjerë ndërkombëtare për SHBA-në
Administrata Bush vendosi një objektiv maksimal: eliminimin e terrorizmit islamist kundër SHBA-së dhe Perëndimit. Sulmet e 11 shtatorit kishin ndryshuar rrënjësisht perceptimin amerikan për terrorizmin. Uashingtoni nuk e shihte më atë si një kërcënim të largët, por si një rrezik të drejtpërdrejtë për sigurinë kombëtare.
Edhe reagimi ndërkombëtar ishte i paprecedentë. Një ditë pas sulmeve, Këshilli i Sigurimit i OKB-së riafirmoi njëzëri të drejtën e SHBA-së për vetëmbrojtje individuale dhe kolektive. Pak ditë më vonë, me Rezolutën 1373, ai u kërkoi të gjitha vendeve anëtare të ndërprisnin financimin e terrorizmit dhe të kriminalizonin aktivitetet terroriste dhe mbështetjen ndaj tyre.
NATO aktivizoi për herë të parë, dhe deri tani të vetmen, nenin 5 të Traktatit të Atlantikut të Veriut, sipas të cilit një sulm kundër një aleati konsiderohet sulm kundër të gjithë aleancës.
Brenda një kohe të shkurtër u krijua një koalicion ndërkombëtar nën drejtimin amerikan. Krahas trupave të SHBA-së, në Afganistan u angazhuan forca gjermane, kanadeze, britanike dhe australiane. Në atë kohë, regjimi taleban u siguronte strehim drejtuesve të Al-Kaedës. Uashingtoni nisi gjithashtu operacione kundër terrorizmit në Filipine dhe në Bririn e Afrikës.
Koalicioni arriti rezultate të shpejta në fazën e parë. Më 13 nëntor 2001 ra Kabuli, ndërsa talebanët dhe pjesëtarët e Al-Kaedës u tërhoqën drejt zonave malore në lindje dhe në Pakistan.
Por më pas nisën problemet. Grupet islamiste zhvilluan një luftë guerile që SHBA-ja nuk arriti ta neutralizonte për vite me radhë. Në vitin 2003, Uashingtoni hapi edhe një front tjetër me pushtimin e Irakut, të justifikuar me pretendimin se regjimi i Saddam Husseinit zotëronte armë të shkatërrimit në masë. Armë të tilla nuk u gjetën. Megjithatë, lufta në Irak zgjati rreth nëntë vjet.
Një kosto prej 8 mijë miliardë dollarësh
Një çerek shekulli pas 11 shtatorit, bilanci mund të shihet si një dështim i madh strategjik. Ndërhyrja 20-vjeçare në Afganistan përfundoi në vitin 2021 me rikthimin e talebanëve në pushtet. Lufta në Irak destabilizoi Lindjen e Mesme dhe krijoi kushtet ku më vonë u fuqizua i ashtuquajturi Shteti Islamik (ISIS), i cili ndërtoi një “kalifat” në Irak dhe Siri përpara se të mposhtej ushtarakisht. Pretendimet e pabazuara për armët irakiane të shkatërrimit në masë, zbulimet për burgjet sekrete të CIA-s dhe abuzimet në burgun Abu Ghraib dëmtuan gjithashtu reputacionin ndërkombëtar të SHBA-së.
Sipas përllogaritjeve të Universitetit Brown, luftërat dhe operacionet amerikane kundër terrorizmit pas 11 shtatorit kanë kushtuar rreth 8 mijë miliardë dollarë. Rreth 940 mijë njerëz janë vrarë drejtpërdrejt nga luftimet, ndërsa deri në 3,8 milionë të tjerë mund të kenë vdekur nga pasojat indirekte të konflikteve. Rreth 38 milionë njerëz janë zhvendosur nga luftërat në Irak, Afganistan, Pakistan, Jemen dhe Filipine.
Thomas Renard, drejtor i International Centre for Counter-Terrorism (ICCT) në Hagë, e cilëson “Luftën kundër Terrorit” një dështim të madh strategjik. Ai përmend jo vetëm ndërhyrjet amerikane, por edhe rezultatet e kufizuara të operacioneve franceze kundër grupeve islamiste në Mali dhe Niger.
Renard argumenton gjithashtu se përqendrimi amerikan te terrorizmi mund t’i ketë kushtuar Uashingtonit dy dekada të periudhës së tij të epërsisë globale, ndërkohë që Kina forconte pozicionin e saj.
Daniel Byman, ekspert i terrorizmit në Center for Strategic and International Studies (CSIS), jep një vlerësim më të nuancuar. Sipas tij, nga këndvështrimi i mbrojtjes së territorit amerikan, lufta kundër terrorit ishte shumë më e suksesshme. SHBA-ja nuk përjetoi më një sulm të përmasave të 11 shtatorit, ndërsa Al-Kaeda dhe ISIS u dobësuan ndjeshëm dhe shumë prej drejtuesve të tyre u eliminuan.
Megjithatë, Byman pranon se kostot ishin jashtëzakonisht të larta dhe se përpjekjet amerikane për të transformuar politikisht shoqëri dhe rajone të tëra dështuan pothuajse plotësisht.
Nga sulmet e mëdha te “terrorizmi fast-food”
Vlerësimi i “Luftës kundër Terrorit” varet, pra, nga kriteri që përdoret. Nëse merret si pikë reference objektivi i Bushit për ta mposhtur përfundimisht terrorizmin islamist, rezultati është i dobët. SHBA-ja nuk arriti t’i transformonte Afganistanin dhe Irakun në demokraci të qëndrueshme dhe të çliruara nga xhihadizmi.
Nga ana tjetër, qendrat kryesore operative të Al-Kaedës dhe ISIS-it u goditën rëndë. Sipas ekspertëve të cituar në artikull, sot asnjë organizatë terroriste nuk ka kapacitetet organizative dhe financiare për të realizuar një sulm të përmasave të 11 shtatorit.
Byman ia atribuon këtë, ndër të tjera, bashkëpunimit ndërkombëtar mes shërbimeve të inteligjencës dhe institucioneve të sigurisë, i cili u zgjerua ndjeshëm pas vitit 2001. Shkëmbimi i informacionit për individët, vendndodhjet, komunikimet dhe transfertat financiare e ka bërë shumë më të vështirë organizimin e sulmeve të mëdha.
Megjithatë, një raport i CSIS-it për kërcënimin global nga terrorizmi e përshkruan situatën aktuale si gjithnjë e më komplekse dhe të paparashikueshme. Grupe islamiste si Al-Shabaab dhe JNIM janë fuqizuar në pjesë të Afrikës, ndërsa Al-Kaeda në Gadishullin Arabik dhe ISIS-i në Siri vazhdojnë të paraqesin rrezik.
Aktualisht, këto organizata përqendrohen kryesisht në objektiva rajonale dhe, sipas vlerësimeve të cituara, nuk kanë si prioritet sulmet ndaj SHBA-së. Ekspertët paralajmërojnë, megjithatë, se kjo situatë mund të ndryshojë.
Renard vëren gjithashtu se vendet perëndimore e kanë reduktuar angazhimin e tyre në operacionet globale kundër terrorizmit. Ato mbështeten gjithnjë e më shumë te qeveritë lokale, ndërsa kanë tërhequr trupa dhe kanë shkurtuar programe parandaluese. Sipas tij, shumë prej këtyre vendeve nuk kanë burimet e nevojshme për të vepruar të vetme.
Ndërkohë, ka ndryshuar edhe natyra e kërcënimit në SHBA dhe Evropë. Sulmet e mëdha dhe të koordinuara, si ato në Paris më 2015 ose Bruksel më 2016, janë bërë më të rralla. Në vend të tyre janë shtuar sulmet nga individë të radikalizuar.
Renard e quan këtë fenomen “terrorizëm fast-food”: autorët janë shpesh më të rinj, radikalizohen më shpejt dhe mund të tërhiqen më shumë nga dhuna sesa nga një ideologji e strukturuar. Përhapja masive e propagandës ekstremiste dhe terroriste në rrjetet sociale e ushqen këtë prirje.
Edhe Byman shpreh shqetësim për këtë zhvillim dhe vlerëson se idetë ekstremiste janë sot më të përhapura sesa 25 vjet më parë.
Terrorizmi si kërcënim i menaxhueshëm
Gjatë fushatës presidenciale amerikane të vitit 2004, kandidati demokrat John Kerry deklaroi se SHBA-ja duhej të arrinte në një pikë ku terroristët të mos qëndronin më në qendër të jetës së amerikanëve, por të shndërroheshin në një kërcënim të menaxhueshëm. Në atë kohë, deklarata shkaktoi polemika dhe George W. Bush e akuzoi Kerryn për një qasje naive.
Sipas analizës së publikuar nga media zvicerane NZZ, ajo që përshkruante Kerry i afrohet në thelb situatës së sotme. Terrorizmi islamist vazhdon të përbëjë kërcënim, por nuk dominon më jetën e përditshme në Perëndim. Shërbimet e inteligjencës dhe institucionet e sigurisë kanë kapacitete më të mëdha për të identifikuar personat e rrezikshëm dhe për të parandaluar sulmet.
Objektivi fillestar i George W. Bushit për ta mposhtur terrorizmin njëherë e përgjithmonë, megjithatë, mbetet i paarritshëm.
